Het leven van Arend Jan Leestemaker

Het leven van Arend Jan Leestemaker

Kijkje uit het begin van de vorige eeuw vanuit de huidige Disselsweg op de voormalige weefschool aan de Dorpsstraat. Rechts is de uitbouw te zien waar zware spoelen met jutegarens naar de zolder gehesen werden, maar die ook als weverij was ingericht.

Arend Jan Leestemaker was een zoon van Egbert Leestemaker. Hij was de jongste van zeven kinderen en geboren in 1845. Zijn vader was 42 jaar hoofdonderwijzer van de school in Enter van 1822 tot 1864. Arend Jan volgde de onderwijzersopleiding en was in opleiding als kwekeling bij zijn vader in de school. Zij woonden in een huis van de kerk aan de latere Rijssenseweg, naast de familie Schuitemaker (Timmer-Jans). Een klein steegje tussen deze huizen leidde naar de oude school. (Nu de Oude Schoolstraat)
Egbert Leestemaker had in 1840 een klein weeffabriekje overgenomen van de fabrikant Arntzenius uit Goor. Dit fabriekje stond naast de latere schoenmakerij van Philippi aan de Dorpsstraat. Hierin was oorspronkelijk in 1834 de weefschool van Thomas Ainsworth begonnen. Egbert Leestemaker werd toen ingehuurd om aan de kinderen uit de arme gezinnen – die het weven met de snelspoel leerden – na zijn reguliere schooltijd les te geven in taal, rekenen en schrijven. Dat was de sociale kant van de Nederlandse Handelsmaatschappij die eigenaar was van de weefschool. Toen de weefschool gesloten werd in 1836 produceerde de fabrikant Arntzenius uit Goor hier nog op contractbasis ‘calicots’ voor de N.H.M. Het contract werd niet verlengd en Egbert Leestemaker nam voor een prikje de inventaris over. Leestemaker werd ‘loonwever’ van jute koffiezakken voor de fabrieken van Ainsworth in Goor en Nijverdal en Ter Horst in Rijssen.
Arend Jan kwam dus in zijn jeugd veel in aanraking met het weefproces. De leiding in het fabriekje was in handen van een baas. De contacten met de Fa. ter Horst in Rijssen waren goed. Toen in 1863 Ter Horst met een stoomspinnerij van jutegarens wilde beginnen werd Arend Jan Leestemaker gevraagd voor de administratie. Hij was zeventien jaar en kreeg een salaris van ƒ300 tot ƒ400 per jaar plus een ‘bescheiden’ aandeel in de winst. Een belangrijke overweging om Arend Jan in dienst te nemen was het feit dat hij de Engelse taal beheerste (op schoolniveau). Zijn broer werkte op kantoor bij de Fa. Van Heek in Enschede. Al snel wordt hij door Ter Horst op reis gestuurd naar Schotland samen met Bram Ledeboer van de Fa. Van Heek uit Enschede, mede-aandeelhouder in de Fa. Ter Horst. In Schotland moesten machines ingekocht worden.
De vader van Arend Jan overlijdt in 1865. Hij erft ook het fabriekje dat dan een kwijnend bestaan lijdt.

In 1869 wordt Arend Jan benoemd tot tweede luitenant bij het vijfde bataljon van de Rustende Schutterij van Overijssel. In 1875 wordt hij op eigen verzoek ontslagen. De Rustende Schutterij onderhield geen oefeningen.
Als boekhouder bij Ter Horst ervaart hij dat de verstandhouding tussen Derk en Jan Harmen ter Horst steeds slechter wordt. Uiteindelijk leidt dit tot de uittreding van Derk uit de firma. Arend Jan kon altijd heel goed opschieten met Derk. In 1875 vraagt Derk of Leestemaker deelgenoot wil worden in een nieuw op te richten juteweverij, de Fa. Ter Horst&Leestemaker. Derk is de financier en Arend Jan is er voor een bescheiden financiële inbreng, de administratie en natuurlijk ook de Engelse taal. Hoe de winstverdeling was weten we niet omdat dat in een onderhandse akte geregeld werd. Het overlijden van de vrouw van Derk ter Horst op 8 oktober 1876 biedt ons een kijkje in de rijkdom van Derk. Er moest een inventarisatie gemaakt worden van alle bezittingen van Derk. De akte vermeldt onder andere 115 hectare grond en twintig huizen, een steenbakkerij, een vermogen aan effecten en hypotheken aan particulieren. De jaarrekening van de Fa. Ter Horst&Leestemaker per 31 december 1876 geeft een vermogen aan van Derk in deze firma van ƒ212.490,-. Derk heeft de fabriek een jaar later voor ƒ50.000,- verkocht aan de Fa. ter Horst &Co. Hierop heeft hij dus een gigantisch verlies geleden.
Arend Jan ervaart dat er met Derk niet valt samen te werken en per 31 december 1877 gaan ze uit elkaar. De uitkoopsom van Arend Jan is niet bekend. In januari 1878 komt hij weer naar Enter en gaat inwonen bij zijn zuster en zwager in zijn oudershuis. Je ziet dat hij nu over financiële middelen beschikt want hij koopt diverse percelen grond, een steenbakkerij op de Zuiderbrink en de oude school achter zijn ouderlijk huis die in 1876 is ontruimd voor de nieuwe school op het huidige Dorpsplein.
Regelmatig schrijft hij in voor onderhoud en aanleg van klinkerwegen en het weven van koffiezakken. Af en toe krijgt hij een karwei, maar de concurrente is moordend. Hij koopt ook twee aandelen van ƒ500,- als risicodragend kapitaal in het ‘ganzenkoor’. Hij gaat de administratie doen van de handel in ganzen voor de families die daarin deelnemen. Zijn kennis van het Engels en de afwikkeling van buitenlandse geldtransactie via de bank zijn een grote steun voor de ganzenhandelaren. De tussenhandel in de vorm van Engelse opkopers in de haven van Rotterdam is uitgeschakeld. De handelaren die zich het beste in het Engels redden, onder andere Freriksen (Kaaks) brengen de ganzen nu zelf naar Engeland. Leestemaker gaat mee op een reis om de eerste contacten tot stand te brengen.
Het weeffabriekje wordt in 1888 gesloten en verbouwd tot een paar woningen die verhuurd worden. In 1892 overlijdt Arend Jan Leestemaker op 46-jarige leeftijd in het huis waar hij ook geboren is.
Voor gegevens voor dit verhaal heb ik dankbaar gebruik gemaakt van het artikel van Gerrit Kraa ‘ganzen en katoentjes’ in het boekje ‘Enter 802’ uit 1990.

Johan Altena

Andere verhalen

Betje Samuel (De Bette)
Levy Samuel (de June)
Marcus Samuël (De Marre)
De Joodse gemeenschap in Enter: Benjamin Samuel (de Beye)
De Joodse gemeenschap in Enter: Aron Samuel (Sam)
De Joodse gemeenschap in Enter: de familie Samuel
Hallehuizen in Enter
Kerkelijke geschiedenis van Enter
De ontwikkeling van Enter en de Enter es
Het Leyerweerd
Het herenhuis Kattelaar
De Molens van Enter
Het Exo een historische plek in Enter
Het  Enterveen voor 100 jaar.
Schilder Wedda uit Enter werd geboren op de gasbel van Slochteren
2e Wereldoorlog voorkwam drooglegging Mokkelengoor
Studiegroep “De Apenberg” van de TH-Delft maakte in 1952 uitbreidingsplan voor Enter
Onderduiken in Enter in de Tweede Wereldoorlog
De komst van straatverlichting en elektriciteitsbedrijf in Enter
Onderzoek erf- en grondnamen in Enter
De molenaarsfamilie Dissel in Enter
Enterse Zompen bij de Oosterhof in Rijssen
Velten of Broeze: een ingewikkelde connectie in Enter
Graanelevator voor de Coöperatie
Vakbeweging Enter vernietigt haar archieven tijdens WO2
Uitvinding van Morsink: Legnesten!
Dirk Getkate leraar aan de Klompenmakersvakschool
Gezin uit ontruimd Arnhem vond onderdak in Enter
Enternaren werkten als dwangarbeider in munitiefabriek Strausberg
Plattegrond van Enter in het begin van de jaren zestig
Het Erve Berends
50 jaar bevrijding Enter
De geschiedenis van het herenhuis Berghorst in Enter
Vriejn in ’n Bulnershook
Een Enterse jongen in oorlogstijd
Een bruiloft op het Leyerweerd in de 19e eeuw
De Twentse Hoeve in Enter van Boerderij-Eethuis tot restaurant met Michelinster
Het oale geet hen, het nieje kump an
Hoe behouden we het restant van de historische Enter es
Witte Hoes en Hotel Rijsserberg in Het Hollands Schwarzwald
Leden van de Enterse N.B.S bewaakten deel van de dijk Noordoost-polder in 1945
Een eeuw geleden gingen de laatste Enternaren naar Holland om gras te maaien
Enternaren in de mobilisatietijd (1914 -1918)
Ophalen huisvuil en hygiëne in Enter
De verdwenen kleine middenstand in Enter
De historie van de katholieke kerk in Enter
De kwestie Eerdmans, de Botterheer
De boerderij ‘De Jêênte’ in Enter
Verkeersexamen in 1954 School met de Bijbel Enter
Zandstrooien
Spinnen
Midwinterhoorn maken
Kantklossen in Enter
Enter 802
De klompenmakerij van Helmes-Jans
Eanter hef un zwembad! (juli 1936)
Vertelsel van vraoger
Het leven van Arend Jan Leestemaker
Honderd jaar telefoon in Enter
Sunt-Jaopik
Overval op de Boerenleenbank Rectum-Ypelo
Rijssense strijd tegen dansvermaak uit Enter
In het ‘Mengat’ in Enter
Het Verzet
De Oorlogsjaren
Het Onderwijs in Enter
De bevolking van Enter in 1880
Ganzen en katoentjes
De reis van ‘Klitsen-Jan Wilm’ naar de Holland Fair in Amerika
De eerste autobusdiensten in Enter
Het ontstaan van boekhandel Waanders
Klompenmaken in Enter
Europese Promotiedagen Handmatig Klompen maken
Van Bakkersknecht tot klompenmaker
Dijken en stegen in Enter
40-jarig regeringsjubileum van Koningin Wilhelmina in 1938
De geschiedenis van de Coöperatieve Landbouwvereniging in Enter
De Keurstbrug over de Regge in Enter
Meetbrieven, lastgelden en patentrechten
BEVRIJDING VAN ENTER (6)
BEVRIJDING VAN ENTER (5)
BEVRIJDING VAN ENTER (4)
BEVRIJDING VAN ENTER (3)
BEVRIJDING VAN ENTER (2)
BEVRIJDING VAN ENTER (1)
De geschiedenis van de begraafplaatsen in Enter
De aanleg van harde wegen in en om Enter
Jais-Hin’n
De Oale Uup’n
Het maritiem vakantieverleden van dokter Veldhuyzen van Zanten
Verdeling marke Enter in tapperij de Halve Maan
Een klompenschipper uit Enter
Van Langenhof tot Wooltershoes
Hotel De Adelaar, opkomst en ondergang
Van schippersdochter tot kasteelvrouwe
Het uitgaansleven in Enter in vroeger tijden
Het Pluimershuis
Bijnamen
De geschiedenis van het dorp Enter
Forensendorp
Klompen maken
Ganzenhandel met Duitsland en Engeland
Scheepvaart en de Enterse zompen
Bevolkingsgroei en het Markestelsel
De Munsterse oorlogen
Hervorming en opstand
Rohaan
Kattelaar
Het Leijerweerd
Geschiedenis van het erve Borgerink
Van Conrading tot Deks 1475-1971
Het erve Dekkers van 1601 tot 1971
Het pand Bolscher
Oude Katholieke kapel
Neringdoenden in Enter anno 1880
De eerste garage
Oude erven
Enterse adel
Naam en ouderdom Enter
Scroll naar boven